Sondažna istraživanja na Vidovu vrhu u Herceg Novom
U oktobru 2026. godine započela su sondažna arheološka istraživanja na lokalitetu Vidov vrh u Herceg Novom, finansirana od strane Ministarstva kulture i medija i Opštine Herceg-Novi. Rukovodioca istraživanja je Radmila Ćapin, a u timu su istraživači Đorđe Ćapin i konzervator Goran Skrobanović. Stručni nadzor obavlja Kulturni centar Zavičajni muzej Bar, dok je snimanje lidarom i izrada geodetskih podloga uključili Uroš Koprivica i firma Geoerc.
Lokalitet Vidov vrh, smješten iznad topaljskog zaliva i Sutorinskog polja na oko 781 metara nadmorske visine, pripada katastarskoj opštini Kruševice. Prethodna istraživanja iz 2009. godine, tokom zaštitnog arheološkog istraživanja crkve Lazarice, otkrila su višeslojni arheološki lokalitet. Uočeni su temelji crkve posvećene Svetom knezu Lazaru iz 15. veka, sa karakterističnim tipom crkava sa prislonjenim lucima, dio zidova iz 1889. godine i ilirski temelji koji su služili za gradnju sjevernog i južnog zida.
Pokretni i nepokretni nalazi hronološki su određeni u mlađe gvozdeno doba, 9., 15. i 19. vek. Fragmenti keramike ukazuju na postojanje svetilišta iz helenističkog perioda, dok je vremenski raspon naseljavanja na gradini određen od 4. do 1. vijeka prije Hrista, sa odlikama Glasinačke kulture. Rezultati prethodnih istraživanja objavljeni su u knjizi 'Lazarica, Vidov vrh, Herceg-Novi – višeslojni arheološki lokalitet' (2015).
Cilj trenutnih istraživanja je utvrđivanje stratigrafije, hronologije, obima i karaktera naselja na gradini. Radovi će trajati tokom novembra 2026. godine. Već su otkriveni brojni fragmenti keramike mlađeg gvozdenog doba i mogući ostaci arhitektonskih struktura. Gradine, kao tip naselja na uzvišenjima, bile su korištene od praistorije do moderne epohe, ali ih je u Crnoj Gori malo istraženo.
Slična kultna tradicija postoji i na Gradini iznad Risna, koja je u helenističkom periodu bila akropolj antičkog grada Rizona, sa hramom posvećenim bogu Medauru, kasnije rimskim hramom, a u srednjem vijeku preoblikovana u bogato ukrašenu crkvu.
